Ngày 23/3, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ và Iran đã có các cuộc trao đổi mang tính xây dựng trong 2 ngày về việc chấm dứt xung đột ở Trung Đông. Ông cũng tuyên bố đã chỉ thị Lầu Năm Góc hoãn các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran trong 5 ngày.
Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói với hãng tin IRNA rằng Tehran chưa tiến hành bất kỳ cuộc đàm phán nào với Washington, mà chỉ truyền đạt lập trường của mình thông qua các bên trung gian.
Người phát ngôn cấp cao của quân đội Iran Ebrahim Zolfaqari cũng bác bỏ tuyên bố của Tổng thống Trump rằng Mỹ đang đàm phán để chấm dứt xung đột.
Phản ứng của giới chức Iran cho thấy nước này dường như chưa sẵn sàng đàm phán với Mỹ, bất chấp những tổn thất do cuộc xung đột mang lại hơn 3 tuần qua.
Thiếu niềm tin
Giới phân tích cho rằng một trong những lý do chính khiến Iran chần chừ đàm phán có lẽ là do thiếu niềm tin vào cam kết của Mỹ.
Tổng thống Trump liên tục ca ngợi các cuộc đàm phán với Iran để tìm cách chấm dứt chiến tranh, nhưng Tehran cho đến nay vẫn hoài nghi về ý định của Washington.
“Liệu ai có thể tin vào những tuyên bố về ngoại giao hay hòa giải của họ khi chính họ đã khơi mào cuộc chiến này và tiếp tục tấn công chúng tôi?”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói trong một cuộc phỏng vấn với India Today tối 24/3.
“Không ai có thể tin tưởng vào ngoại giao của Mỹ”, ông nhấn mạnh.
Ông Baghaei khẳng định hiện không có cuộc đối thoại hay đàm phán nào giữa Tehran với Washington, khi lực lượng vũ trang Iran đang tập trung phòng vệ đất nước.
“Hãy nhìn vào thực tế. Iran đang liên tục bị Mỹ và Israel ném bom và tấn công bằng tên lửa. Vì vậy, tuyên bố của họ về ngoại giao và hòa giải là không đáng tin cậy”, quan chức Iran nêu rõ.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Ngoại trưởng Marco Rubio dự kiến sẽ dẫn đầu bất kỳ cuộc đàm phán nào có thể diễn ra giữa Mỹ và Iran, trong đó Pakistan – quốc gia có mối quan hệ văn hóa mật thiết với Iran – được đề xuất làm địa điểm. Nhưng Tehran vẫn chưa đồng ý đàm phán và cho đến nay, các thông điệp chỉ được truyền đạt thông qua các bên trung gian.
“Chúng tôi đã có một trải nghiệm rất thảm khốc với ngoại giao của Mỹ. Chúng tôi đã bị tấn công 2 lần trong vòng 9 tháng khi đang trong quá trình đàm phán để giải quyết vấn đề hạt nhân. Đây là hành động phản bội ngoại giao… và điều đó đã xảy ra không chỉ một mà hai lần”, ông Baghaei tuyên bố.
Axios dẫn các nguồn tin cho biết Iran tin rằng đề xuất của Mỹ về việc tổ chức đàm phán tại Islamabad có thể chỉ là một “cái bẫy”.
Các nguồn tin Iran nói với các bên trung gian từ Pakistan, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ rằng những động thái quân sự của Mỹ và quyết định của Tổng thống Trump về việc triển khai thêm lực lượng quy mô lớn “đã làm gia tăng nghi ngờ của họ rằng đề xuất đàm phán hòa bình chỉ là một cái bẫy”.
Theo Axios, các nguồn tin Iran nhấn mạnh rằng họ “không muốn bị lừa thêm lần nữa”, bởi các cuộc tấn công nhằm vào Iran hồi tháng 6 năm ngoái và tháng 2 năm nay đều diễn ra trong lúc các cuộc đàm phán đang diễn ra.
Axios cho biết Mỹ coi kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt xung đột được chuyển cho Iran là cơ sở cho các cuộc đàm phán. Theo Axios, các đại diện của chính quyền Mỹ muốn xác định liệu Tehran có sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ mà trước đây họ chưa chấp nhận hay không.
Tuy nhiên, một nguồn tin trong Nhà Trắng tiết lộ Mỹ đang cân nhắc chuyển sang giai đoạn tác chiến trên bộ chống lại Iran, nhưng chưa có quyết định cuối cùng.
Các chiến lược gia Iran khó có thể tin tưởng vào các thỏa thuận với Mỹ và Israel sau cuộc tấn công vào năm ngoái. Iran cũng đã chứng kiến Israel tiếp tục tấn công Li Băng và Gaza sau lệnh ngừng bắn ở các khu vực này.
Mâu thuẫn về điều kiện đàm phán
Một lý do khác khiến Iran giữ lập trường cứng rắn trước khi quyết định đàm phán với Mỹ là vì Tehran lo ngại rằng Washington khó chấp nhận những điều kiện do Iran đưa ra.
Reuters dẫn các nguồn tin cấp cao ở Tehran cho biết Iran sẽ kiên quyết đòi hỏi những nhượng bộ đáng kể từ phía Mỹ nếu hai bên muốn tiến hành các cuộc đàm phán nghiêm túc.
Theo các nguồn tin, Iran sẽ yêu cầu chấm dứt xung đột, đảm bảo không có bất kỳ hành động quân sự nào tái diễn trong tương lai, bồi thường thiệt hại và quyền kiểm soát chính thức eo biển Hormuz, đồng thời từ chối bất kỳ sự hạn chế nào đối với chương trình tên lửa đạn đạo của Tehran.
Reuters cho rằng các điều khoản trên sẽ là lằn ranh đỏ đối với Tổng thống Trump, nhà lãnh đạo trước đó đã đưa ra danh sách gồm 15 yêu cầu của Mỹ để chấm dứt xung đột.
3 quan chức cấp cao của Israel cho biết, mặc dù Tổng thống Trump dường như quyết tâm đạt được một thỏa thuận, nhưng Iran khó có thể đồng ý với các điều kiện của Mỹ, trong đó có yêu cầu chấm dứt chương trình tên lửa đạn đạo và hạt nhân của Iran.
“Át chủ bài” của Iran trong việc sử dụng tên lửa đạn đạo và kiểm soát eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới, là những biện pháp đáp trả hiệu quả nhất của nước này trong trường hợp Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công.
Các nhà phân tích cho rằng Iran không thể đồng ý từ bỏ “át chủ bài” này vì có thể khiến họ không còn khả năng tự vệ trước các cuộc tấn công tiếp theo.
Ngoài ra, theo các nguồn tin cấp cao của Iran, trong nội bộ Iran, các mối lo ngại cũng đang hạn chế khả năng xoay xở của nước này trong các cuộc đàm phán.
Những mối lo ngại này bao gồm ảnh hưởng lớn hơn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, sự thiếu ổn định ở cấp lãnh đạo cao nhất khi tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi nhậm chức.
Sẵn sàng cho cuộc chiến kéo dài
Ngay cả khi đối mặt với một loạt khó khăn do cuộc xung đột, Iran vẫn phát tín hiệu sẵn sàng chiến đấu đến cùng với Mỹ và Israel nhằm mục đích cuối cùng định hình lại khu vực theo hướng có lợi cho họ. Đây cũng là một lý do khiến Iran chưa sẵn sàng bước vào bàn đàm phán.
Bất chấp yêu cầu “đầu hàng hoàn toàn” của Tổng thống Trump, các nhà lãnh đạo Iran vẫn tuyên bố chiến thắng, yêu cầu “hiện trạng” khu vực mới, bồi thường chiến tranh cùng sự thay đổi trong các liên minh lâu đời giữa các quốc gia Ả rập Vùng Vịnh và Mỹ.
“Một thỏa thuận ngừng bắn chỉ trở nên hợp lý nếu đảm bảo rằng chiến tranh sẽ không tái diễn, thay vì tạo cơ hội cho đối phương khắc phục các vấn đề của mình, chẳng hạn sửa chữa các radar bị phá hủy hoặc giải quyết tình trạng thiếu tên lửa đánh chặn, rồi quay lại tấn công chúng tôi một lần nữa”, Mohammad Bagher Ghalibaf, chủ tịch quốc hội và là một trong những quan chức cấp cao nhất còn sống sót của Iran, cho biết.
“Chúng tôi sẽ tiếp tục chiến đấu cho đến khi đối phương thực sự hối hận về hành động gây hấn của mình, và cho đến khi các điều kiện chính trị và an ninh thích hợp được thiết lập trên thế giới và khu vực”, ông Ghalibaf tuyên bố.
Đòn trả đũa của Tehran diễn ra nhanh chóng và dữ dội. Nước này liên tục phóng hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái vào các đồng minh của Mỹ trong khu vực, làm leo thang căng thẳng quan hệ với các nước láng giềng Ả rập và làm gián đoạn thị trường năng lượng toàn cầu thông qua các cuộc tấn công liên tiếp vào tàu ở eo biển Hormuz.
“Iran đang tìm kiếm một tương lai không còn bị cô lập hay bị nhắm mục tiêu sụp đổ, mà thay vào đó là một phần của trạng thái cân bằng khu vực mới, khi sự ổn định của nước này được coi là gắn liền với sự ổn định của vịnh Ba Tư và nền kinh tế toàn cầu”, Sina Toossi, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, cho biết.
Narges Bajoghli, phó giáo sư nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, nhận định “xét về mặt quân sự thông thường, Iran không giành chiến thắng, nhưng họ không nhất thiết phải thắng theo cách đó”.
Ông cho rằng “toàn bộ chiến lược của Iran dựa trên chiến tranh bất đối xứng, nơi họ khiến việc các bên tiếp tục kéo dài cuộc chiến trở nên tốn kém”.
Mỹ và các nước Ả rập Vùng Vịnh không thể “chấp nhận mãi mãi” việc gián đoạn thương mại dầu mỏ và giá cả leo thang. “Đến lúc nào đó họ sẽ phải nói rằng: “Như vậy là đủ rồi”? Đó là những đòn bẩy mà Iran đang sử dụng”, chuyên gia nhận định.
Theo Reutesr, WSJ, Tass
