Thiền sư Thích Nhất Hạnh từng chia sẻ rằng từ khi sang châu Âu, ngài chưa hề được nghe tiếng chuông chùa, nhưng nơi nào cũng có chuông nhà thờ. Mỗi lần sang thuyết pháp ở Thụy Sĩ, ngài đều dùng chuông nhà thờ để thực tập chánh niệm.
“Khi nghe tiếng chuông đổ, tôi dừng nói chuyện và khuyên thiền sinh để hết lòng lắng nghe tiếng chuông. Khi nghe tiếng chuông, chúng tôi dừng lại, theo dõi hơi thở và tiếp xúc được với những gì mầu nhiệm ở xung quanh, hoa lá, các em bé nhỏ, những âm thanh tuyệt diệu”, trích cuốn sách An lạc từng bước chân.
Đối với những người không theo đạo Công giáo như chúng tôi, mỗi khi nghe tiếng chuông nhà thờ ngân vang trong nắng chiều, lòng lại như được xoa dịu.
Có lẽ vì vậy, nghề kéo chuông nhà thờ cũng là cũng là một công việc thầm lặng nhưng thiêng liêng, góp phần mang đến những thanh âm chạm đến tâm hồn của biết bao người.
Một buổi chiều đầu tháng 7.2026, chúng tôi có dịp ghé thăm nhà thờ Thánh Nguyễn Duy Khang (hạt Gia Định, Tổng giáo phận TP.HCM) tọa lạc trong con hẻm nhỏ đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, cách ngã tư Hàng Xanh 500 m (quận Bình Thạnh cũ). Đây là một trong ít nhà thờ còn giữ cách rung chuông truyền thống.
Nhà thờ Thánh Nguyễn Duy Khang hiện còn lưu giữ một quả chuông nặng hơn 100 kg trên đỉnh tháp. Muốn đến nơi, phải đi qua cánh cửa nhỏ rồi men theo cầu thang xoắn hẹp dẫn lên tháp chuông.
Con đường ấy, ông Hồ Viết Hoàng (50 tuổi, Phó Hội đồng Mục vụ giáo xứ) đã bước đi không biết bao nhiêu lần. Ông chính là người trực tiếp đảm nhận công việc kéo chuông nhà thờ và đã bén duyên với nghề không lương này từ năm 37 tuổi.
Ông Hoàng vẫn nhớ như in những ngày đầu trực tiếp kéo chuông: “Không phải cứ khỏe là kéo được chuông. Có lần không ghì lại dây chuông, tôi lỡ kéo mạnh quá, quả chuông dính luôn ở trên nóc, không kéo được nữa”.
Theo ông Hoàng, để tạo nên một hồi chuông trọn vẹn, người kéo không cần quá nhiều sức mà phải có kinh nghiệm và cảm nhận nhịp điệu. Mỗi hồi chuông chưa đến 20 nhịp, song từng lần kéo, từng lần nhả dây đều phải đúng thời điểm để quả chuông tiếp tục đung đưa và ngân lên.
Ông Hoàng kể, trước đây, việc rung chuông được nhiều người trong giáo xứ cùng đảm nhận, nhưng tuổi tác cao, không có sức khỏe hoặc chuyển sang giáo xứ khác nên dần dần không còn ai phụ trách.
Chúng tôi hỏi ông Hoàng: nhà thờ Thánh Nguyễn Duy Khang từng có ý định chuyển sang chuông điện tử cho tiện lợi?
Ông Hoàng lắc đầu, chắc mẩm: “Muốn đổi sang chuông điện tử sẽ kéo theo việc phải điều chỉnh kết cấu, kiến trúc của tháp chuông. Quan trọng hơn, kéo chuông bằng tay đã trở thành một truyền thống của nhà thờ, nên cha xứ và giáo xứ đều mong muốn giữ nguyên”.
Là một giáo dân gắn bó với nhà thờ từ nhỏ, chị Nguyễn Hoàng Trúc Mai (25 tuổi, ở TP.HCM) cho hay: “Chúng tôi cảm nhận được ý nghĩa tiếng chuông. Những hồi chuông vang lên nhanh, rộn ràng, tạo cảm giác hân hoan như lời mời gọi cộng đoàn bước vào thánh lễ. Nhưng cũng có những hồi chuông chậm hơn, trầm hơn, khiến người nghe tự nhiên lắng lại. Sự khác biệt này đến từ từng nghi thức phụng vụ, như báo lễ, báo giờ kinh hay giờ chầu đều có cách đánh chuông riêng”.
Bà Hoàng Thanh (77 tuổi) nhận ra sự khác biệt rất rõ ràng giữa chuông kéo tay và chuông vận hành bằng máy: “Chuông máy thì rất đều, rất chuẩn, gần như lập trình sẵn. Còn chuông kéo tay thì có nhịp điệu, nghe tự nhiên và có cảm xúc hơn. Nó gợi nhớ đến ký ức của một thời gắn bó, là linh hồn của cả giáo xứ. Cái gì từ xưa đến nay đã có thì vẫn nên giữ lại”.
Để hiểu rõ hơn về tiếng chuông nhà thờ, chúng tôi tham khảo bài giảng của ông Michel Nguyên Hạnh là nhà nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng Việt Nam, do Tổng giáo phận TP.HCM đăng tải.
Khác với chuông chùa thường được đánh theo phương ngang, chuông nhà thờ chủ yếu được rung theo phương đứng bằng quả lắc.
Theo ông Michel Nguyên Hạnh, chuông nhà thờ được treo trên giá đỡ qua vòng treo ở đỉnh. Cấu tạo chuông gồm đầu chuông, vai chuông, eo chuông, vành chuông và miệng chuông.
Trong đó, phần eo có vai trò quan trọng, quyết định độ chính xác của tần số dao động, giúp tiếng chuông phát ra đúng cao độ đã định. Quả lắc va vào vành chuông tạo dao động âm, còn thiết kế cong của thân chuông giúp âm thanh vang xa. Một số chuông còn có viền để tăng độ bền và độ vững chắc.
Chuông nhà thờ luôn được đúc theo một nốt nhạc trong thất cung: Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si. Vì vậy, có những nhà thờ đúc từ 2 đến 6 chuông.
